Γ΄
ΕΛΜΕ ΑΘΗΝΑΣ
ΑΡ. ΠΡΩΤ.: 104
25/10/2026
86 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ
ΤΗΝ 28η ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 1940
Σήμερα, στην επέτειο της 28ης
Οκτωβρίου 1940, δεν είμαστε εδώ μόνο για να θυμηθούμε την έναρξη ενός από τους
πιο αποτρόπαιους πολέμους αλλά και τη γιγάντωση ενός απεχθούς ιδεολογήματος:
αυτό του ναζισμού, της καλλιέργειας του ρατσιστικού αφηγήματος ανώτερων και
κατώτερων φυλών με ψευδοεπιστημονικά επιχειρήματα, της κατασκευασμένης έννοιας
της φυλής.
Και αναρωτιόμαστε: Μπορούν αυτά τα
αφηγήματα του φασισμού και του ναζισμού να επιστρέψουν; Με ποιον τρόπο και
γιατί; Και τι μπορούμε να κάνουμε για να μείνουν παγωμένα στις μαύρες σελίδες
της ιστορίας, ένα κακό όνειρο;
Θυμόμαστε τον αγώνα των λαών της Ευρώπης
μαζί και του δικού μας απέναντι στον φασισμό και τον ναζισμό, απέναντι στον
πόλεμο και την υποδούλωση.
Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος άφησε πίσω του
εκατομμύρια νεκρούς και κοινωνίες βαθιά τραυματισμένες. Οι μεγάλοι ανταγωνισμοί
για το ξαναμοίρασμα του κόσμου, των αγορών, των σφαιρών επιρροής, των πρώτων
υλών, των ενεργειακών πόρων και των δρόμων μεταφοράς εμπορευμάτων και Ενέργειας,
λίγα χρόνια μετά την οικονομική κρίση του 1929, δημιούργησαν τις συνθήκες για
τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο. Μέσα στις συνθήκες της κρίσης και της ανασφάλειας, μια
σειρά κράτη επέλεξαν το φασισμό, ως την πιο κατάλληλη λύση για να προωθήσουν τα
συμφέροντα των μεγάλων επιχειρηματιών. Γι’ αυτό, μεγάλα γερμανικά και
αμερικανικά μονοπώλια όπως η “Ford”, η “GeneralMotors”, η “GeneralElectric”, η
“StandardOil” (πλέον “ExxonMobil”), η “IBM, η “ΙΤΤ” (πλέον “ΑΤ&Τ”) έπαιξαν καταλυτικό
ρόλο στην υποστήριξη του ναζισμού. Έτσι, αναπτύχθηκαν ο φασισμός στην Ιταλία
του Μουσολίνι και ο ναζισμός στη Γερμανία του Χίτλερ.
Η λατρεία του
αρχηγού, ο ρατσισμός, ο εθνικιστικός φανατισμός, η απανθρωποποίηση του άλλου,
του εβραίου, του κομμουνιστή, του συνδικαλιστή, του ρομά, των ατόμων με
αναπηρία, ακαδημαϊκών, ομοφυλόφιλων και αντιφρονούντων, νομιμοποίησαν τη βία
και χρησιμοποιήθηκαν ως δικαιολογία για τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, που κόστισε τη
ζωή σε 62 εκατομμύρια ανθρώπους. Καλλιεργώντας μέσα από τους μηχανισμούς
προπαγάνδας αρνητικά στερεότυπα, υποβιβάζοντας ολόκληρες ομάδες πολιτών σε
κατώτερους φυλετικά ή παράσιτα, οι λαϊκές αντιστάσεις κάμφθηκαν και όπλισαν τα
χέρια αυτών που φυλάκισαν, βασάνισαν και θανάτωσαν από το 1933 χιλιάδες
συμπολιτών τους – υπολογίζονται 300 με 400 χιλιάδες στη Γερμανία και Αυστρία.
Το Ολοκαύτωμα, με την εξόντωση 6 εκατομμυρίων Εβραίων, αποτελεί το αποκορύφωμα
της φρίκης και μία από τις πιο σκοτεινές σελίδες της ανθρώπινης Ιστορίας.
Ο ελληνικός λαός, οι εργάτες, οι
αγρότες, οι καθημερινοί άνθρωποι, αυτός ο λαός, οργανωμένος με το ΕΑΜ και τον
ΕΛΑΣ, έσωσε την Ελλάδα από την πείνα και τη σκλαβιά. Αυτός ο λαός, πολεμώντας στα βουνά και οργανώνοντας την απεργία και το
συσσίτιο στις πόλεις, μάτωσε και απελευθέρωσε την χώρα την ίδια στιγμή
που οι βιομήχανοι, οι τραπεζίτες, οι εφοπλιστές, οι μεγαλέμποροι και τα κόμματά
τους, είτε έφυγαν για Κάιρο μαζί με τον βασιλιά έχοντας αρπάξει τα κρατικά
αποθέματα χρυσού, είτε συνεργάστηκαν ανοιχτά με τον κατακτητή συμμετέχοντας
στις δωσιλογικές κυβερνήσεις και συγκροτώντας τα Τάγματα Ασφαλείας τα οποία
έστειλαν πολλούς πατριώτες στις φυλακές και το εκτελεστικό απόσπασμα.
Η Ελλάδα πλήρωσε βαρύ φόρο αίματος. Κατά
τη διάρκεια της Κατοχής, εκτός από την πείνα που σκότωσε εκατοντάδες χιλιάδες
ενήλικες και παιδιά, οι Γερμανοί πραγματοποίησαν πολλά εγκλήματα πολέμου,
κυρίως εκτελέσεις αμάχων σε περιοχές όπου εκδηλώθηκε ένοπλη αντίσταση εναντίον
τους. Χαρακτηριστικά παραδείγματα μαζικών εκτελέσεων:
- Καλάβρυτα
– καταστράφηκαν ολοσχερώς και εξοντώθηκαν όλοι οι άντρες·
- Κομμένο
– εκτελέστηκαν 317 άνθρωποι, ανάμεσά τους νήπια και παιδιά·
- Δίστομο
– καταστράφηκε επίσης και εκτελέστηκαν 218 κάτοικοι από βρέφη μέχρι γέροι, ακόμα
και μία εγκυμονούσα.
Τόποι μαρτυρίου πολλοί ακόμα: Βιάννος,
Ιεράπετρα, Κλεισούρα Καστοριάς, Πύργοι Κοζάνης, Χορτιάτης. Σύμβολο της
κτηνωδίας αποτελεί το μπλόκο της Κοκκινιάς, όπου εκτελέστηκαν περισσότεροι από
200 Έλληνες, ενώ πολλοί μεταφέρθηκαν στο στρατόπεδο του Χαϊδαρίου. Στο
σκοπευτήριο της Καισαριανής εκτελέστηκαν εκατοντάδες αντιστασιακοί
κομμουνιστές, μόνο την Πρωτομαγιά του 1944 εκτελέστηκαν 200.
Ο φασισμός και
ο ναζισμός, δυστυχώς, δεν έμειναν στο παρελθόν. Η ιστορική έρευνα φανερώνει
ξεκάθαρα ότι ο φασισμός και ο ναζισμός αποτελούν μια μορφή εξουσίας του ίδιου
του εκμεταλλευτικού συστήματος. Στην Ελλάδα της κρίσης, ιδιαίτερα κατά την
πρώτη περίοδο, η όξυνση των κοινωνικών ανισοτήτων, η φτωχοποίηση, η ανεργία και
η ανασφάλεια έγιναν γόνιμο έδαφος για την άνοδο της Χρυσής Αυγής. Ξεθάβοντας το
ναζιστικό ιδεολόγημα, με ρατσιστική προπαγάνδα και τη συγκρότηση ταγμάτων
εφόδου, επιτέθηκε σε μετανάστες, εργαζόμενους και πολιτικούς αντιπάλους. Η
δολοφονία του Παύλου Φύσσα το 2013 αποκάλυψε ευρύτερα με τον πιο τραγικό τρόπο
το εγκληματικό πρόσωπο αυτής της οργάνωσης. Το 2020 η Χρυσή Αυγή καταδικάστηκε
ως εγκληματική οργάνωση, ενώ το 2026 το Εφετείο επικύρωσε την καταδίκη της.
Κι όμως, σήμερα, το 2026, οι ίδιες
πολιτικές για τους λίγους και όχι για τους πολλούς, που οδηγούν σε φτωχοποίηση
και σε αποκλεισμούς, έχουν ήδη ευνοήσει την άνοδο της ακροδεξιάς σε πολλές
χώρες της Ευρώπης. Η αποφυλάκιση του Κασιδιάρη και η διάδοση του ρατσιστικού
του λόγου, η αύξηση των κρουσμάτων ρατσιστικής βίας, τα ναζιστικά σύμβολα σε
τοίχους σχολείων και στις γειτονιές υπενθυμίζουν ότι η καταδίκη μιας
εγκληματικής οργάνωσης δεν εξαφανίζει αυτομάτως τις αιτίες εμφάνισης του φασισμού-ναζισμού,
τις ιδέες της και τη ρητορική μίσους. Ο
φασισμός αλλάζει πρόσωπο και γλώσσα. Διαδίδεται από τα μέσα κοινωνικής
δικτύωσης, με εύκολα συνθήματα, νέους εχθρούς και ψεύτικες υποσχέσεις. Φτάνει
στις γειτονιές, στις παρέες, ακόμη και στα σχολεία, όταν ο ρατσισμός, ο
εκφοβισμός και η περιφρόνηση του διαφορετικού παρουσιάζονται ως μαγκιά.
Απευθυνόμαστε
ιδιαίτερα σε εσάς, τους μαθητές και τις μαθήτριες. Αναρωτηθείτε: Πόσο αθώο
είναι ένα αστείο που ταπεινώνει έναν συμμαθητή ή μία συμμαθήτρια; Τι σημαίνει
ελευθερία όταν κάποιος θέλει να τη στερήσει από τους άλλους; Ποιος κερδίζει
όταν μαθαίνουμε να μισούμε αντί να συνεργαζόμαστε; Ο φασισμός συχνά αρχίζει με
τη σιωπή απέναντι στην αδικία, με την ανοχή στη βία και με την αποδοχή ότι
κάποιοι άνθρωποι αξίζουν λιγότερο από άλλους. Η απάντηση βρίσκεται στη γνώση,
ειδικά της ιστορίας, στην αλληλεγγύη, στην κριτική σκέψη, στη συλλογική δράση και
κυρίως στους αγώνες για την εξάλειψη της εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο,
της φτώχιας και της ανεργίας.
Το 1940, μπροστάρης της αντίστασης ήταν
και η νέα γενιά. Νέοι άνθρωποι πολέμησαν, οργανώθηκαν στην Εθνική Αντίσταση και
θυσιάστηκαν για την ελευθερία. Χιλιάδες νέοι, φοιτητές και μαθητές οργανωμένοι
στις γραμμές της ΕΠΟΝ έδωσαν το δικό τους ξεχωριστό αγώνα στις γειτονιές και
στο βουνό.
Σήμερα, η δική σας γενιά έχει τη δική
της αποστολή: να μη γίνει το μίσος
κανονικότητα, να μη θεωρήσει τη βία μαγκιά και να μην επιτρέψει στον φασισμό να
βρει χώρο στις ζωές και στα σχολεία μας.
Ως σωματείο εκπαιδευτικών, αναλαμβάνουμε
το αμέσως προσεχές διάστημα δράσεις ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης, σε
συνεργασία με τους Συλλόγους Γονέων και Κηδεμόνων και τους Συλλόγους
Διδασκόντων. Παράλληλα, προετοιμάζουμε μια μεγάλη εκδήλωση με συμμετοχή
μαθητών, γονέων και συναδέλφων. Γιατί το σχολείο πρέπει να είναι χώρος
δημοκρατίας, ελευθερίας, ισότητας και σεβασμού.
Η 28η Οκτωβρίου δεν είναι
μόνο μνήμη του παρελθόντος. Είναι ευθύνη για το μέλλον. Να μη λησμονήσουμε, να
μην εφησυχάσουμε, να μη σιωπήσουμε.
Ο Μπέρτολτ Μπρεχτ το 1937 σε ποίημά του
έγραφε: «Στους ηττημένους, ο φτωχός
λαός πεινούσε. Στους νικητές, ο φτωχός λαός πεινούσε επίσης.» Και το
1941 σε θεατρικό του έργο ότι: «Η κοιλιά
που γέννησε το κτήνος είναι ακόμη γόνιμη».
Ας μην επιτρέψουμε να ξαναγεννηθεί το
κτήνος του φασισμού. Ούτε στις κοινωνίες μας, ούτε στις γειτονιές μας, ούτε στα
σχολεία μας.
Το Δ.Σ. της Γ΄
ΕΛΜΕ καλεί τους συναδέλφους και τις συναδέλφισσες να διαβάσουν το παραπάνω
κείμενο στην γιορτή της 28ης Οκτωβρίου και να το συζητήσουν με
τους/τις μαθητές/τριες τους.
Προτεινόμενες
δραστηριότητες για την τάξη:
Μουσική:
Ταινίες:
- Το τελευταίο σημείωμα,
- Ο δάσκαλος που υποσχέθηκε τη
θάλασσα,
- Μάθε παιδί μου γράμματα,
- Μαθήματα
αμερικάνικης ιστορίας,
- This is England,
- Ο πιανίστας,
- Το αγόρι με τη ριγέ
πυτζάμα, κ.ά.
Θεατρικές παραστάσεις:
- Τους είδα, από το συγκρότημα Κοινοί
Θνητοί, Θέατρο Τζένη Καρέζη,
- 18/9, μονόλογος με τη Δώρα Χρυσικού
(σε κείμενο Μ. Λούκα και σκηνοθεσία Κ. Δαμάτη), Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης,
- DNA του Ντένις Κέλι, Θέατρο Νέος Ακάδημος.
Ξεναγήσεις σε μουσεία ΕΑΜικής αντίστασης και ιστορικούς περιπάτους για να γνωρίσουν οι μαθητές/τριες μας
την ιστορία του τόπου τους και τις θυσίες του λαού της περιοχής τους.
